DOI چیست؟ راهنمای کامل شناسه دیجیتال مقاله، نحوه پیدا کردن و اعتبارسنجی DOI

DOI چیست؟

DOI مخفف Digital Object Identifier به معنای «شناسه دیجیتال شیء» است.

DOI یک شناسه یکتا و پایدار است که برای شناسایی یک اثر یا منبع مشخص در محیط دیجیتال استفاده می‌شود. در حوزه پژوهش، این اثر می‌تواند یک مقاله علمی، کتاب، فصل کتاب، مقاله کنفرانسی، مجموعه‌داده، گزارش پژوهشی، پیش‌چاپ یا انواع دیگری از خروجی‌های علمی باشد.

بنابراین برخلاف تصور رایج، DOI صرفاً «شماره مقاله» نیست و فقط برای مقالات ژورنالی نیز استفاده نمی‌شود.

هدف اصلی DOI این است که یک اثر را با یک شناسه پایدار در اکوسیستم علمی قابل شناسایی کند. در سیستم DOI، شناسه به اطلاعات و خدمات مرتبط با اثر متصل است و می‌تواند از طریق سرویس DOI به مقصد ثبت‌شده آن هدایت شود. DOI Foundation این ویژگی را یکی از پایه‌های سیستم DOI می‌داند.

برای مثال، DOI یک اثر ممکن است به این شکل باشد:

10.1016/j.example.2026.123456

یا:

10.1234/abc567

همچنین می‌توان DOI را به شکل یک لینک قابل کلیک نمایش داد:

https://doi.org/10.1234/abc567

Crossref نیز نمایش DOI به صورت یک لینک کامل را توصیه می‌کند، زیرا این قالب هم شناسه اثر را نمایش می‌دهد و هم امکان دسترسی مستقیم به مقصد را فراهم می‌کند.

DOI چگونه کار می‌کند؟

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های DOI، پایداری شناسه است.

فرض کنید یک مقاله امروز در سایت یک ناشر قرار دارد و URL آن:

https://publisher.com/article/123

باشد.

ممکن است ناشر در آینده ساختار سایت خود را تغییر دهد و آدرس مقاله نیز عوض شود. در چنین شرایطی، URL قدیمی ممکن است دیگر کار نکند؛ اما DOI مقاله می‌تواند همان شناسه قبلی باقی بماند و اطلاعات مربوط به مقصد آن به‌روزرسانی شود.

به همین دلیل DOI را نباید صرفاً یک URL دیگر دانست.

در Crossref نیز تصریح شده است که DOI با اثر باقی می‌ماند، حتی اگر اثر به وب‌سایت دیگری منتقل شود. مسئولیت ناشر یا ثبت‌کننده DOI این است که اطلاعات و URL مقصد را به‌روز نگه دارد.

ساختار DOI چگونه است؟

DOI معمولاً با 10. شروع می‌شود و از دو بخش اصلی تشکیل می‌شود:

پیشوند (Prefix)

و

پسوند (Suffix)

برای مثال:

10.1234/abc567

در این نمونه:

• 10.1234 پیشوند DOI است.
• abc567 پسوند DOI است.

پیشوند توسط سازمان ثبت‌کننده DOI اختصاص داده می‌شود و پسوند توسط سازمانی که اثر را ثبت می‌کند تعیین می‌شود. نحوه ساخت DOI به سیاست‌های ثبت‌کننده بستگی دارد و الزاماً اطلاعاتی مانند سال انتشار، شماره صفحه یا نام مجله را در خود جای نمی‌دهد. Crossref حتی توصیه می‌کند اطلاعاتی که ممکن است در آینده تغییر کنند، مانند تاریخ یا نام مجله، در پسوند DOI قرار داده نشوند.

DOI برای چه آثاری استفاده می‌شود؟

DOI فقط به مقاله ژورنالی محدود نیست.

بسته به سازمان ثبت‌کننده و نوع محتوا، DOI می‌تواند برای مواردی مانند موارد زیر استفاده شود:

• مقالات علمی
• مقالات یا مجموعه مقالات کنفرانسی
• کتاب‌ها و فصل‌های کتاب
• مجموعه‌داده‌های پژوهشی
• گزارش‌ها و خروجی‌های تحقیقاتی
• پیش‌چاپ‌ها
• برخی دیگر از منابع علمی و پژوهشی

برای مثال، DataCite نقش مهمی در ثبت و شناسایی پایدار داده‌های پژوهشی و سایر خروجی‌های تحقیقاتی دارد، در حالی که Crossref در حوزه انتشار علمی و ارتباطات پژوهشی بسیار گسترده است. سیستم DOI توسط DOI Foundation اداره می‌شود و ثبت DOI از طریق سازمان‌های ثبت‌کننده (Registration Agencies) انجام می‌شود.

چگونه DOI مقاله را پیدا کنیم؟

اگر به دنبال DOI یک مقاله هستید، چند روش ساده و قابل اعتماد وجود دارد.

۱. صفحه رسمی مقاله در سایت ناشر

مطمئن‌ترین روش معمولاً مراجعه به صفحه رسمی مقاله است.

DOI ممکن است در قسمت‌هایی مانند:

• اطلاعات مقاله
• صفحه Abstract
• بخش Citation
• قسمت «How to cite»
• صفحه اول مقاله
• یا فایل PDF

نمایش داده شده باشد.

ممکن است DOI به یکی از شکل‌های زیر دیده شود:

DOI: 10.xxxx/xxxxx

یا:

https://doi.org/10.xxxx/xxxxx

برای استفاده در منابع جدید، بهتر است شکل کامل و قابل کلیک DOI یعنی https://doi.org/... استفاده شود.

۲. جست‌وجو در Crossref

اگر DOI را در صفحه مقاله پیدا نکردید، می‌توانید عنوان مقاله یا نام نویسندگان را در Crossref Metadata Search جست‌وجو کنید.

جست‌وجوی رسمی DOI در Crossref

Crossref اطلاعات کتاب‌شناختی آثار ثبت‌شده را نگهداری می‌کند و می‌توان از آن برای پیدا کردن DOI و فراداده مرتبط با اثر استفاده کرد.

۳. استفاده از DOI

اگر DOI را در اختیار دارید، کافی است آن را به شکل زیر وارد مرورگر کنید:

https://doi.org/DOI

مثلاً:

https://doi.org/10.1234/abc567

در صورت ثبت صحیح DOI، این آدرس شما را به مقصد مرتبط با آن هدایت می‌کند.

چگونه DOI را اعتبارسنجی کنیم؟

پیدا کردن یک رشته که با 10. شروع می‌شود، به‌تنهایی کافی نیست. اگر می‌خواهید مطمئن شوید DOI مربوط به همان مقاله‌ای است که در اختیار دارید، بهتر است آن را بررسی کنید.

گام اول: DOI را باز کنید

DOI را در قالب زیر وارد مرورگر کنید:

https://doi.org/10.xxxx/xxxxx

اگر DOI ثبت شده باشد، باید به صفحه مقصد یا Landing Page مربوط به آن هدایت شوید.

Crossref نیز همین روش را به عنوان یکی از سریع‌ترین روش‌های بررسی فعال بودن DOI معرفی می‌کند. DOI ثبت‌نشده معمولاً با خطای «DOI NOT FOUND» مواجه می‌شود.

گام دوم: اطلاعات مقاله را مقایسه کنید

بعد از باز شدن DOI، بررسی کنید که اطلاعات صفحه با مقاله موردنظر مطابقت داشته باشد:

• عنوان مقاله
• نام نویسندگان
• نام مجله یا ناشر
• تاریخ انتشار
• اطلاعات کتاب‌شناختی

اگر DOI به مقاله‌ای با عنوان یا نویسندگان متفاوت هدایت شود، نباید آن DOI را در منابع مقاله خود استفاده کنید.

گام سوم: در صورت نیاز، فراداده را بررسی کنید

Crossref علاوه بر DOI، فراداده مربوط به آثار را نیز نگهداری می‌کند. این فراداده می‌تواند شامل اطلاعاتی مانند عنوان، نویسندگان، تاریخ انتشار، وابستگی سازمانی و محل آنلاین اثر باشد.

تفاوت DOI با ORCID، URL، ISSN و ISBN

یکی از اشتباهات رایج در پژوهش، یکسان دانستن شناسه‌های مختلف علمی است؛ در حالی که هرکدام کاربرد متفاوتی دارند.

شناسه	کاربرد
DOI	شناسایی پایدار یک اثر مانند مقاله یا مجموعه‌داده
ORCID	شناسایی منحصربه‌فرد پژوهشگر
ISSN	شناسایی نشریه یا مجله
ISBN	شناسایی کتاب
URL	مشخص کردن آدرس یک منبع در وب

به زبان ساده:

DOI و ORCID به‌خصوص در پژوهش علمی ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند. برای مثال، ORCID به پژوهشگر اجازه می‌دهد آثار خود را با DOI به پروفایل پژوهشی خود اضافه کند.

اگر می‌خواهید درباره ORCID بیشتر بدانید، مقاله زیر در رهیارا مکمل مستقیم این مطلب است:

ORCID چیست؟ راهنمای کامل ثبت‌نام و استفاده

آیا همه مقالات DOI دارند؟

خیر.

داشتن DOI برای همه مقالات علمی الزامی نیست. بسیاری از مجلات و ناشران DOI ثبت می‌کنند، اما ممکن است برخی مقالات، به‌خصوص آثار قدیمی‌تر یا محتوای منتشرشده توسط برخی ناشران، DOI نداشته باشند.

بنابراین:

از طرف دیگر، داشتن DOI نیز به این معنا نیست که مقاله حتماً معتبر، Q1، نمایه‌شده در Scopus یا Web of Science است.

این نکته بسیار مهم است، زیرا DOI اساساً یک شناسه است، نه یک شاخص اعتبار علمی.

آیا داشتن DOI به معنای معتبر بودن مقاله است؟

خیر.

DOI فقط یک شناسه پایدار برای یک اثر است.

برای مثال، وجود DOI به‌تنهایی نمی‌تواند ثابت کند که:

• مقاله در یک مجله معتبر منتشر شده است؛
• مجله در Scopus نمایه شده است؛
• مجله در Web of Science قرار دارد؛
• مجله Q1 است؛
• مقاله کیفیت علمی بالایی دارد؛
• مقاله هرگز Retraction نشده است.

برای ارزیابی اعتبار یک مقاله باید وضعیت مجله، ناشر، نمایه‌های علمی، فرآیند انتشار و در صورت نیاز وضعیت اصلاح یا بازپس‌گیری مقاله را جداگانه بررسی کرد.

به همین دلیل، DOI را باید یک شناسه دانست، نه گواهی اعتبار.

برای آشنایی با شاخص‌هایی مانند Impact Factor، h-index و CiteScore می‌توانید مقاله مرتبط رهیارا را نیز مطالعه کنید:

استناد علمی چیست؟ راهنمای کامل Impact Factor و h-index

DOI چگونه در استناد علمی استفاده می‌شود؟

DOI یکی از اطلاعات مهم در شناسایی منابع علمی است و می‌تواند در انتهای رفرنس مقاله قرار گیرد.

برای مثال، ساختار کلی می‌تواند به این شکل باشد:

نام نویسنده. (سال). عنوان مقاله. نام مجله، جلد(شماره)، صفحات. https://doi.org/xxxxx

البته شکل دقیق رفرنس به سبک استناددهی بستگی دارد. برای مثال، قواعد APA با Vancouver یا Chicago یکسان نیستند.

وجود DOI همچنین به نرم‌افزارها و سرویس‌های مدیریت منابع کمک می‌کند تا بتوانند اطلاعات مقاله را با دقت بیشتری بازیابی کنند.

DOI چه ارتباطی با Google Scholar دارد؟

Google Scholar و DOI دو ابزار یا مفهوم متفاوت هستند.

ممکن است یک مقاله را در Google Scholar پیدا کنید و همان مقاله DOI نیز داشته باشد. در چنین شرایطی DOI می‌تواند به شناسایی دقیق‌تر اثر و دسترسی به صفحه ناشر کمک کند.

بنابراین:

Google Scholar ≠ DOI

و وجود یا نبود یکی از آن‌ها الزاماً وجود یا نبود دیگری را تعیین نمی‌کند.

برای یادگیری کامل Google Scholar می‌توانید راهنمای زیر را در رهیارا بخوانید:

آموزش Google Scholar از صفر تا صد؛ جست‌وجوی مقاله، استناد و ساخت پروفایل علمی

DOI مقاله کنفرانسی چیست؟

DOI فقط برای مقالات ژورنالی استفاده نمی‌شود و برخی مقالات کنفرانسی یا مجموعه مقالات کنفرانس نیز می‌توانند DOI داشته باشند.

بنابراین اگر مقاله‌ای از یک کنفرانس DOI داشته باشد، می‌توان از آن برای شناسایی و استناد به اثر استفاده کرد.

با این حال، DOI داشتن یک مقاله کنفرانسی به‌تنهایی نشانه معتبر بودن کنفرانس نیست.

برای ارزیابی یک کنفرانس باید معیارهایی مانند برگزارکننده، ناشر، فرآیند داوری، نمایه‌های علمی و اعتبار علمی آن بررسی شود.

اگر درباره کنفرانس‌های داخلی و فرآیند ارسال مقاله سؤال دارید، راهنمای زیر در رهیارا مرتبط است:

کنفرانس داخلی چیست؟ صفر تا صد ارسال مقاله به همایش‌های علمی ایران

آیا DOI می‌تواند تغییر کند یا حذف شود؟

یکی از ویژگی‌های اصلی DOI، پایداری آن است.

پس از ثبت DOI، رشته DOI نباید تغییر کند. اگر ناشر، مجله یا مسئول ثبت محتوا تغییر کند، DOI قبلی همچنان متعلق به همان اثر باقی می‌ماند.

در مقابل، اطلاعات مربوط به DOI و URL مقصد آن می‌توانند به‌روزرسانی شوند.

Crossref صراحتاً اعلام می‌کند که DOI پس از ثبت قابل تغییر یا حذف کامل نیست، اما فراداده آن می‌تواند در طول زمان اصلاح و به‌روزرسانی شود.

این ویژگی یکی از دلایل اصلی استفاده گسترده از DOI در ارتباطات علمی است.

چه سازمان‌هایی DOI را ثبت می‌کنند؟

سیستم DOI توسط DOI Foundation اداره می‌شود و ثبت DOI از طریق سازمان‌هایی به نام Registration Agency انجام می‌شود.

در حوزه پژوهش، دو نام بسیار مهم عبارت‌اند از:

بنابراین Crossref «خود DOI» نیست؛ بلکه یکی از سازمان‌های ثبت‌کننده و مدیریت‌کننده DOI در اکوسیستم علمی است.

سؤالات متداول درباره DOI

جمع‌بندی

DOI یکی از مهم‌ترین شناسه‌های مورد استفاده در انتشار و ارتباطات علمی است. این شناسه به یک اثر مشخص اختصاص پیدا می‌کند و امکان شناسایی و دسترسی پایدارتر به آن را فراهم می‌سازد.

دو نکته را بیش از همه به خاطر داشته باشید:

برای پژوهشگران، آشنایی با DOI در کنار ابزارهایی مانند ORCID و Google Scholar به مدیریت بهتر آثار علمی، استناددهی و ساخت هویت پژوهشی کمک می‌کند.

اگر می‌خواهید مسیر پژوهشی خود را حرفه‌ای‌تر پیش ببرید، پیشنهاد می‌کنیم مقالات زیر را در رهیارا مطالعه کنید:

ORCID چیست؟ راهنمای کامل ثبت‌نام و استفاده

آموزش Google Scholar از صفر تا صد

استناد علمی چیست؟ راهنمای کامل Impact Factor و h-index