Scopus چیست؟ راهنمای کامل اسکوپوس، نحوه پیدا کردن ژورنال و بررسی نمایه آن

Scopus چیست؟

Scopus یک پایگاه داده و نمایه استنادی علمی است که توسط Elsevier ارائه می‌شود.

این پایگاه اطلاعات گسترده‌ای از ادبیات پژوهشی را گردآوری می‌کند و ارتباط میان مقالات، نویسندگان، منابع علمی و استنادها را در یک ساختار قابل جستجو در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد.

به زبان ساده:

Scopus یک پایگاه علمی برای پیدا کردن، بررسی و تحلیل منابع پژوهشی و اطلاعات استنادی آنهاست.

بنابراین وقتی می‌گوییم یک ژورنال در Scopus نمایه شده است، منظور این نیست که Scopus آن ژورنال را منتشر می‌کند. منظور این است که آن منبع در پایگاه Scopus نمایه شده و اطلاعات مربوط به آن برای جستجو و تحلیل در این پایگاه قرار گرفته است.

Scopus فقط برای ژورنال‌ها نیست و انواع مختلفی از منابع علمی، از جمله کتاب‌ها، مجموعه‌های کتاب و محتوای کنفرانسی را نیز پوشش می‌دهد. Elsevier در صفحه رسمی Scopus نیز آن را یک abstract and citation database معرفی می‌کند.

Scopus متعلق به کدام شرکت است؟

Scopus یکی از محصولات Elsevier است.

Elsevier در حوزه انتشار و ارائه زیرساخت‌ها و خدمات اطلاعات علمی فعالیت می‌کند و Scopus را به‌عنوان یکی از پایگاه‌های اصلی اطلاعات پژوهشی و استنادی خود ارائه می‌دهد.

اگر بخواهید از منبع رسمی درباره Scopus اطلاعات بیشتری ببینید، می‌توانید به صفحه رسمی Scopus در Elsevier مراجعه کنید.

Scopus چه کاربردی دارد؟

Scopus برای پژوهشگر فقط یک محل برای پیدا کردن مقاله نیست. این پایگاه امکان جستجو، بررسی و تحلیل ساختاریافته منابع پژوهشی و اطلاعات استنادی آنها را فراهم می‌کند.

مهم‌ترین کاربردهای آن عبارت‌اند از:

پیدا کردن مقالات و منابع علمی

یکی از کاربردهای اصلی Scopus، پیدا کردن منابع علمی مرتبط با یک موضوع است.

پژوهشگر می‌تواند منابع را بر اساس اطلاعاتی مانند موضوع، عنوان، نویسنده، سال انتشار و منبع بررسی کند.

این قابلیت در مراحل مختلف تحقیق، به‌خصوص هنگام پیدا کردن منابع برای مطالعه و بررسی ادبیات پژوهش، کاربرد دارد.

البته Scopus تنها ابزار جستجوی مقاله نیست. Google Scholar نیز ابزار بسیار پرکاربردی برای جستجوی منابع علمی است، اما ساختار و هدف آن با Scopus یکسان نیست.

بررسی استنادهای مقالات

یکی دیگر از قابلیت‌های مهم Scopus، ارائه اطلاعات استنادی است.

با استفاده از این اطلاعات می‌توان بررسی کرد یک مقاله چه تعداد استناد دریافت کرده و چه منابعی به آن استناد کرده‌اند.

این قابلیت به پژوهشگر کمک می‌کند مسیر استفاده از یک پژوهش را دنبال کند و مقالات مرتبط با یک موضوع را بهتر شناسایی کند.

البته تعداد استناد به‌تنهایی معیار کافی برای قضاوت درباره کیفیت یک مقاله نیست؛ عواملی مانند سال انتشار، حوزه علمی و ماهیت موضوع نیز روی میزان استناد تأثیر می‌گذارند.

بررسی منابع و ژورنال‌ها

Scopus اطلاعات ساختاریافته‌ای درباره منابع علمی ارائه می‌کند.

به همین دلیل می‌توان اطلاعاتی مانند عنوان منبع، ISSN، ناشر، حوزه موضوعی، سال‌های پوشش و برخی شاخص‌های مربوط به آن را بررسی کرد.

این بخش برای پژوهشگری که قصد دارد ژورنال مناسبی برای انتشار مقاله پیدا کند اهمیت زیادی دارد.

بررسی نویسندگان و تولیدات پژوهشی

Scopus اطلاعات مربوط به نویسندگان و آثار پژوهشی آنها را نیز سازمان‌دهی می‌کند.

بنابراین می‌توان پژوهشگران فعال در یک حوزه را پیدا کرد و آثار علمی مرتبط با آنها را بررسی کرد.

Scopus چه منابعی را نمایه می‌کند؟

Scopus فقط مجموعه‌ای از مقالات ژورنالی نیست.

محتوای آن شامل انواع مختلفی از منابع پژوهشی است؛ از جمله:

• ژورنال‌های علمی
• مقالات پژوهشی
• مقالات مروری
• مجموعه‌های کتاب
• کتاب‌ها و فصل‌های کتاب
• مجموعه مقالات کنفرانسی
• برخی انواع دیگر از محتوای پژوهشی

طبق اطلاعات رسمی Elsevier، منابع موجود در Scopus شامل انتشارات سریالی دارای ISSN مانند ژورنال‌ها، مجموعه‌های کتاب و مجموعه‌های کنفرانسی و همچنین برخی انتشارات غیرسریالی دارای ISBN هستند.

بنابراین بهتر است Scopus را صرفاً «فهرست ژورنال‌ها» ندانیم؛ این پایگاه یک مجموعه بسیار گسترده‌تر از اطلاعات پژوهشی است.

چرا نمایه شدن یک ژورنال در Scopus مهم است؟

برای ورود یک منبع به Scopus، معیارها و فرایند ارزیابی مشخصی وجود دارد.

Content Selection and Advisory Board (CSAB) در فرایند ارزیابی منابع نقش دارد و وضعیت منابع موجود نیز می‌تواند در طول زمان دوباره بررسی شود. Scopus همچنین از فرایندهای پایش و ارزیابی مجدد برای شناسایی منابعی که نیاز به بررسی بیشتر دارند استفاده می‌کند.

به همین دلیل، نمایه شدن یک ژورنال در Scopus برای پژوهشگران یک اطلاعات مهم درباره وضعیت آن منبع محسوب می‌شود.

اما یک نکته بسیار مهم:

برای ارزیابی یک مقاله همچنان باید خود مقاله، روش تحقیق، داده‌ها، تحلیل و سایر ویژگی‌های علمی آن بررسی شود.

چگونه ژورنال‌های Scopus را پیدا کنیم؟

اگر قصد دارید یک ژورنال مناسب برای انتشار مقاله پیدا کنید، یکی از مسیرهای رسمی، استفاده از بخش Scopus Sources است.

در این بخش می‌توانید فهرست منابع Scopus را مشاهده و با استفاده از گزینه‌های موجود، منابع را بر اساس موضوع و اطلاعات مربوط به منبع بررسی کنید.

ورود به Scopus Sources

صفحه Sources فقط برای یک ژورنال خاص نیست؛ می‌توانید در آن فهرست منابع را مشاهده کنید و از فیلترها و ستون‌های اطلاعاتی برای محدود کردن و مقایسه نتایج استفاده کنید. راهنمای رسمی Elsevier نیز امکان مرور منابع بر اساس حوزه موضوعی و اطلاعاتی مانند عنوان، ناشر و ISSN را توضیح می‌دهد.

آموزش بررسی یک ژورنال در Scopus

فرض کنیم یک ژورنال پیدا کرده‌اید و می‌خواهید مطمئن شوید که واقعاً در Scopus قرار دارد.

مرحله اول: اطلاعات دقیق ژورنال را داشته باشید

ابتدا نام دقیق ژورنال را از منبع رسمی آن بردارید.

اگر امکانش وجود دارد، ISSN یا E-ISSN ژورنال را نیز یادداشت کنید.

این اطلاعات برای جلوگیری از اشتباه گرفتن دو ژورنال با نام‌های مشابه بسیار مفید است.

مرحله دوم: وارد بخش Sources شوید

به Scopus Sources بروید.

در این صفحه فهرست منابع Scopus نمایش داده می‌شود.

مرحله سوم: ژورنال موردنظر را در فهرست منابع پیدا کنید

در Sources می‌توانید از گزینه‌ها و فیلترهای موجود برای محدود کردن فهرست منابع استفاده کنید.

برای مثال، بسته به رابط فعلی Scopus می‌توان منابع را بر اساس حوزه موضوعی، عنوان منبع، ناشر یا ISSN بررسی کرد. همچنین امکان مرتب‌سازی نتایج بر اساس ستون‌های مختلف وجود دارد.

در تصویر زیر، برای پیدا کردن مجله Applied Soft Computing، به‌جای جستجوی عنوان، از ISSN آن یعنی 1568-4946 استفاده شده است. این روش دقت جستجو را بالاتر می‌برد.

اگر نام ژورنال را در فهرست پیدا کردید، اطلاعات آن را با مشخصات ژورنالی که مدنظر دارید تطبیق دهید.

به‌خصوص به این موارد توجه کنید:

• عنوان ژورنال
• ISSN
• E-ISSN
• ناشر

این تطبیق مهم است، چون ممکن است چند نشریه نام‌های بسیار مشابه داشته باشند.

مرحله چهارم: وارد Source Details شوید

پس از پیدا کردن عنوان ژورنال، روی Source title کلیک کنید.

با انتخاب عنوان منبع، صفحه Source Details مربوط به آن منبع باز می‌شود. راهنمای رسمی Elsevier نیز همین مسیر را برای دسترسی به اطلاعات اختصاصی یک منبع توضیح می‌دهد.

در این صفحه می‌توانید اطلاعات بیشتری درباره ژورنال بررسی کنید؛ از جمله:

• نام منبع
• ISSN و E-ISSN
• ناشر
• حوزه موضوعی
• نوع منبع
• سال‌های پوشش
• اطلاعات و شاخص‌های مربوط به منبع

پس اگر سؤال شما این است که:

«چطور بفهمم یک ژورنال واقعاً در Scopus نمایه شده؟»

یکی از مسیرهای اصلی این است:

Coverage در Scopus چیست؟

یکی از اطلاعات مهم هنگام بررسی یک ژورنال، Coverage است.

Coverage به بازه‌ای از سال‌های انتشار یک منبع اشاره می‌کند که در Scopus پوشش داده شده است.

این موضوع مهم است؛ چون ممکن است یک ژورنال سابقه حضور در Scopus داشته باشد، اما وضعیت فعلی آن با گذشته یکسان نباشد.

بنابراین اگر در سایت یک مجله نوشته شده باشد:

Indexed in Scopus

بهتر است فقط همین جمله را ملاک قرار ندهید.

وضعیت منبع را مستقیماً در Scopus بررسی کنید و سال‌های پوشش و وضعیت فعلی منبع را نیز ببینید.

Elsevier اعلام کرده که اطلاعات Source profile و Source title list در Scopus به‌صورت ماهانه به‌روزرسانی می‌شوند.

آیا ممکن است یک ژورنال از Scopus خارج شود؟

بله.

نمایه شدن یک ژورنال در Scopus را نباید یک وضعیت کاملاً دائمی در نظر گرفت.

Scopus منابع خود را به‌صورت مستمر پایش می‌کند و برخی عناوین ممکن است برای ارزیابی مجدد انتخاب شوند. در صورت تصمیم به توقف پوشش یک عنوان، ورود محتوای جدید آن به Scopus متوقف می‌شود؛ محتوایی که قبلاً نمایه شده نیز معمولاً به‌عنوان سابقه علمی در پایگاه باقی می‌ماند.

Elsevier همچنین اعلام کرده که فهرست منابع متوقف‌شده در Scopus Source Title List قرار دارد و این فهرست به‌صورت ماهانه به‌روزرسانی می‌شود.

بنابراین:

این کار از اتکا به اطلاعات قدیمی سایت ژورنال یا فهرست‌های غیررسمی جلوگیری می‌کند.

Source Title List در Scopus چیست؟

Scopus Source Title List فهرستی از منابع Scopus است که می‌تواند برای بررسی وضعیت منابع استفاده شود.

Elsevier اعلام کرده که Source Title List شامل فهرست منابع و همچنین فهرست منابع متوقف‌شده است و اطلاعات آن به‌صورت ماهانه به‌روزرسانی می‌شود.

در صفحه Sources نیز امکان دانلود فهرست منابع Scopus وجود دارد.

بنابراین اگر بخواهید وضعیت تعداد زیادی ژورنال را بررسی کنید، استفاده از فهرست منابع می‌تواند کاربردی‌تر از بررسی تک‌تک آنها باشد.

آیا برای پیدا کردن ژورنال Scopus می‌توان از SCImago استفاده کرد؟

بله، اما با یک نکته مهم.

یکی از ابزارهای شناخته‌شده برای پیدا کردن و مقایسه ژورنال‌های علمی، SCImago Journal & Country Rank است.

این سامانه اطلاعات و شاخص‌های خود را بر اساس داده‌های Scopus ارائه می‌کند و امکان جستجو و فیلتر کردن ژورنال‌ها بر اساس حوزه موضوعی، دسته‌بندی، کشور و برخی معیارهای دیگر را در اختیار کاربران قرار می‌دهد.

ورود به SCImago Journal & Country Rank

اما باید تفاوت مهمی را در نظر بگیرید:

SCImago داده‌های خود را از Scopus دریافت می‌کند، اما خودش انتخاب نمی‌کند که یک ژورنال وارد Scopus شود یا از آن خارج شود. خود SCImago نیز این موضوع را صراحتاً اعلام کرده است.

بنابراین بهترین استفاده از این دو ابزار این است:

SCImago ← پیدا کردن و مقایسه ژورنال‌ها
Scopus Sources ← بررسی مستقیم وضعیت منبع در Scopus

SCImago برای چه کاری مفید است؟

فرض کنید موضوع مقاله شما مثلاً مدیریت، مهندسی، روان‌شناسی یا علوم کامپیوتر است و هنوز ژورنال مشخصی انتخاب نکرده‌اید.

در SCImago می‌توانید حوزه موضوعی را انتخاب کنید و فهرستی از ژورنال‌های مرتبط را ببینید.

برای هر منبع نیز اطلاعاتی مانند:

• SJR
• H-index
• تعداد اسناد
• استنادها
• حوزه موضوعی
• کشور
• برخی اطلاعات مربوط به دسترسی

نمایش داده می‌شود.

این ویژگی باعث می‌شود SCImago برای مرحله پیدا کردن و مقایسه اولیه ژورنال‌ها ابزار مفیدی باشد.

اما اگر ژورنالی را پیدا کردید و می‌خواهید مطمئن شوید وضعیت آن در Scopus چیست، بهتر است در نهایت آن را در Scopus Sources نیز بررسی کنید.

یک نکته مهم درباره به‌روز بودن اطلاعات SCImago

اطلاعات SCImago الزاماً همزمان با Scopus به‌روزرسانی نمی‌شود.

خود SCImago توضیح داده که Scopus یک پایگاه پویاست، در حالی که داده‌های SCImago بر اساس داده‌هایی است که از Scopus دریافت می‌کند و ممکن است بین تغییر وضعیت یک منبع در Scopus و انتشار داده‌های مربوط به آن در SCImago فاصله وجود داشته باشد.

به همین دلیل اگر قرار است همین حالا برای یک ژورنال تصمیم بگیرید، اطلاعات SCImago را به‌عنوان ابزار مقایسه استفاده کنید و برای بررسی وضعیت فعلی نمایه‌سازی، Scopus Sources را مرجع اصلی قرار دهید.

چه اطلاعاتی را در صفحه یک ژورنال در Scopus بررسی کنیم؟

وقتی یک ژورنال را در Source Details پیدا کردید، لازم نیست صرفاً به این نکته توجه کنید که اسمش در فهرست وجود دارد.

اطلاعات مهمی که باید بررسی کنید عبارت‌اند از:

اطلاعات	نکته مهم
نام ژورنال	مطمئن شوید عنوان دقیق همان مجله‌ای است که قصد ارسال مقاله به آن را دارید.
ISSN و E-ISSN	این اطلاعات را با سایت رسمی ژورنال تطبیق دهید.
ناشر	نام ناشر نیز باید با اطلاعات رسمی ژورنال مطابقت داشته باشد.
Subject Area	بررسی کنید ژورنال در چه حوزه‌های موضوعی قرار دارد.
Coverage	سال‌های پوشش منبع را بررسی کنید.
وضعیت منبع	مطمئن شوید فقط سابقه‌ای از حضور ژورنال در Scopus نمی‌بینید و وضعیت فعلی منبع را نیز در نظر گرفته‌اید.

CiteScore در Scopus چیست؟

هنگام بررسی یک ژورنال در Scopus ممکن است با CiteScore مواجه شوید.

CiteScore یکی از شاخص‌های مربوط به منابع علمی در Scopus است که برای توصیف و مقایسه عملکرد استنادی منابع استفاده می‌شود.

Scopus در حال حاضر مجموعه‌ای از شاخص‌های CiteScore را برای منابع ارائه می‌کند.

برای این مقاله لازم نیست وارد فرمول و جزئیات محاسبه CiteScore شویم؛ چون آن موضوعی مستقل است.

فعلاً کافی است بدانید:

CiteScore یکی از شاخص‌هایی است که در هنگام بررسی اطلاعات یک ژورنال در Scopus ممکن است با آن روبه‌رو شوید.

و مهم‌تر از آن:

آیا Scopus رایگان است؟

Scopus به‌طور کامل یک سرویس رایگان نیست.

اما بخشی از اطلاعات مربوط به منابع و شاخص‌های آنها از طریق Scopus Preview در دسترس است.

Elsevier اعلام کرده که Scopus Preview امکان مشاهده رایگان برخی اطلاعات، از جمله فهرست عناوین و برخی شاخص‌های ژورنال‌ها را فراهم می‌کند.

بنابراین اگر هدف شما فقط بررسی یک ژورنال است، ابتدا می‌توانید از Scopus Sources استفاده کنید.

برای دسترسی به امکانات کامل جستجو و تحلیل Scopus ممکن است نیاز به اشتراک یا دسترسی سازمانی داشته باشید.

تفاوت Scopus با Google Scholar چیست؟

Scopus و Google Scholar هر دو برای پژوهشگران کاربردی هستند، اما یکسان نیستند.

Google Scholar بیشتر برای جستجوی گسترده منابع علمی استفاده می‌شود و به پژوهشگر کمک می‌کند مقالات و سایر منابع مرتبط با یک موضوع را پیدا کند.

Scopus یک پایگاه نمایه‌سازی و استنادی ساختاریافته است که علاوه بر جستجوی منابع، اطلاعات مربوط به استنادها، منابع، نویسندگان و شاخص‌های مختلف را نیز ارائه می‌کند.

به همین دلیل بهتر است این دو را جایگزین کامل یکدیگر ندانیم.

برای مثال:

• پیدا کردن منابع برای یک موضوع ← Google Scholar می‌تواند بسیار کاربردی باشد.
• بررسی ساختاریافته منابع، استنادها و وضعیت یک ژورنال ← Scopus ابزار تخصصی‌تری است.

اگر با Google Scholar آشنا نیستید، راهنمای صفر تا صد گوگل اسکالر در رهیارا می‌تواند نقطه شروع مناسبی باشد:

آموزش Google Scholar از صفر تا صد

قبل از ارسال مقاله به یک ژورنال Scopus چه چیزهایی را بررسی کنیم؟

اگر یک ژورنال پیدا کرده‌اید و قصد دارید مقاله خود را برای آن ارسال کنید، این چک‌لیست را انجام دهید:

1. عنوان دقیق ژورنال را بررسی کنید. مطمئن شوید نام ژورنال دقیقاً همان چیزی است که در سایت رسمی مجله مشاهده می‌کنید.
2. ISSN را تطبیق دهید. ISSN یا E-ISSN را با اطلاعات Scopus مقایسه کنید.
3. ژورنال را در Scopus Sources بررسی کنید. به Scopus Sources بروید و منبع را در فهرست بررسی کنید.
4. Source Details را باز کنید. اطلاعات اختصاصی ژورنال را ببینید.
5. ناشر را تطبیق دهید. اطمینان حاصل کنید ناشر نمایش‌داده‌شده با اطلاعات رسمی ژورنال مطابقت دارد.
6. Coverage را بررسی کنید. سال‌های پوشش ژورنال را ببینید.
7. وضعیت فعلی را بررسی کنید. فقط به این دلیل که ژورنال در گذشته در Scopus بوده، فرض نکنید وضعیت آن همچنان همان است.
8. اگر ژورنال را از SCImago پیدا کرده‌اید، دوباره در Scopus بررسی کنید. SCImago برای پیدا کردن و مقایسه اولیه بسیار مفید است، اما برای بررسی وضعیت فعلی نمایه‌سازی، Scopus را مرجع اصلی قرار دهید.

چند اشتباه رایج درباره Scopus

جمع‌بندی؛ Scopus چیست؟

Scopus یک پایگاه داده و نمایه استنادی علمی است که برای جستجو، بررسی و تحلیل ادبیات پژوهشی و اطلاعات استنادی استفاده می‌شود.

این پایگاه منابع مختلفی مانند ژورنال‌ها، کتاب‌ها و محتوای کنفرانسی را پوشش می‌دهد و اطلاعات مربوط به مقالات، نویسندگان، منابع و استنادها را در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد.

اگر هدف شما پیدا کردن ژورنال مناسب باشد، می‌توانید از ابزارهایی مانند SCImago برای جستجو و مقایسه اولیه استفاده کنید.

اما اگر هدف شما این باشد که:

«آیا این ژورنال واقعاً الان در Scopus نمایه شده است؟»

بهتر است مستقیماً به Scopus Sources مراجعه کنید و Source Details، ISSN، ناشر، Coverage و وضعیت منبع را بررسی کنید.

در نتیجه، مسیر منطقی این است:

و مهم‌تر از همه:

منابع رسمی و کاربردی

• Scopus در Elsevier — معرفی رسمی Scopus
• Scopus Sources — بررسی منابع و ژورنال‌های Scopus
• Scopus Content — اطلاعات رسمی درباره منابع و پوشش Scopus
• SCImago Journal & Country Rank — جستجو و مقایسه ژورنال‌ها بر اساس داده‌های Scopus
• Scopus Metrics — اطلاعات رسمی شاخص‌های Scopus