Q3، Q2، Q1 و Q4 چیست؟ تفاوت رتبه‌بندی مجلات علمی

Q3، Q2، Q1 و Q4 چیست؟

Quartile یا چارک، روشی برای دسته‌بندی مجلات علمی بر اساس جایگاه نسبی آنها در یک حوزه موضوعی است.

به‌طور کلی، مجلات یک حوزه بر اساس یک معیار مشخص رتبه‌بندی می‌شوند و سپس در چهار گروه قرار می‌گیرند:

بنابراین Q1 به معنی رتبه اول نیست؛ بلکه به این معنی است که ژورنال در بخش بالایی مجلات یک حوزه موضوعی قرار گرفته است.

در Scopus، Quartile بر اساس CiteScore Percentile در یک Subject Area تعیین می‌شود. در این نظام، Q1 شامل منابعی است که در صدک‌های بالاتر قرار دارند و Q4 پایین‌ترین بخش را تشکیل می‌دهد. (elsevier.support)

به همین دلیل وقتی درباره رتبه یک ژورنال صحبت می‌کنیم، بهتر است فقط نگوییم:

«این ژورنال Q1 است.»

بلکه مشخص کنیم Q1 در کدام پایگاه، در چه سالی و در کدام حوزه موضوعی.

Q1 بهتر است یا Q2 و Q3 و Q4؟

در یک نظام رتبه‌بندی مشخص، اگر ژورنال‌ها را در یک حوزه موضوعی مقایسه کنیم، ترتیب کلی چنین است:

Q1 > Q2 > Q3 > Q4

یعنی Q1 بالاترین چارک و Q4 پایین‌ترین چارک است.

اما این موضوع به معنی آن نیست که هر ژورنال Q1 الزاماً برای هر مقاله‌ای انتخاب بهتری از یک ژورنال Q2 است.

برای انتخاب ژورنال، تناسب موضوع مقاله با Scope مجله اهمیت بسیار زیادی دارد. علاوه بر Quartile، باید مواردی مانند وضعیت نمایه‌سازی، اعتبار ژورنال، شاخص‌های استنادی، هزینه انتشار، زمان داوری و سیاست‌های مجله نیز بررسی شوند.

بنابراین:

Q1 چگونه تعیین می‌شود؟

Q1 خودش یک شاخص استنادی مستقل نیست؛ بلکه نتیجه یک رتبه‌بندی است.

برای مثال، در Scopus ارتباط این مفاهیم را می‌توان به‌صورت ساده چنین دید:

CiteScore ← CiteScore Percentile ← جایگاه ژورنال ← Quartile

CiteScore یکی از شاخص‌های Scopus برای منابع علمی است. CiteScore Percentile نیز جایگاه نسبی یک منبع را در میان منابع همان Subject Area نشان می‌دهد و بر اساس آن می‌توان وضعیت ژورنال را در Q1 تا Q4 مشاهده کرد. (elsevier.com)

پس این سه مفهوم را نباید یکی دانست:

• CiteScore: یک شاخص استنادی
• Percentile: جایگاه نسبی در یک حوزه
• Q1 تا Q4: چارک یا گروه رتبه‌بندی

از کجا بفهمیم یک ژورنال Q1 است؟

اگر می‌خواهید رتبه یک ژورنال را در Scopus بررسی کنید، یکی از مسیرهای اصلی استفاده از Scopus Sources است.

در صفحه Sources می‌توانید منابع را جستجو و بر اساس گزینه‌های مختلف فیلتر کنید. در این صفحه، اطلاعاتی مانند Highest percentile نیز نمایش داده می‌شود و می‌توان از فیلترهای موجود برای محدود کردن منابع بر اساس Quartile استفاده کرد.

با انتخاب ژورنال، می‌توان وارد صفحه اطلاعات منبع شد و جزئیات بیشتری مانند CiteScore، Percentile، Rank، Subject Area و سایر مشخصات آن را بررسی کرد.

اگر با نحوه بررسی ژورنال در Scopus آشنا نیستید، در مقاله قبلی رهیارا این فرایند را مرحله‌به‌مرحله توضیح داده‌ایم:

Q1 در Scopus با Q1 در SCImago یکی است؟

خیر، لزوماً.

این یکی از نکات مهمی است که هنگام بررسی رتبه ژورنال باید در نظر گرفت.

Scopus و SCImago Journal & Country Rank هر دو برای بررسی وضعیت مجلات علمی کاربرد دارند، اما Quartile آنها را نباید بدون توجه به روش رتبه‌بندی یکسان فرض کرد.

در Scopus، Quartile با CiteScore Percentile و جایگاه منبع در Subject Area ارتباط دارد.

در مقابل، SCImago از SJR (SCImago Journal Rank) برای رتبه‌بندی مجلات استفاده می‌کند و بر اساس جایگاه ژورنال در دسته موضوعی، Q1 تا Q4 را نمایش می‌دهد. شاخص SJR علاوه بر تعداد استنادها، به اعتبار منابعی که به یک ژورنال استناد می‌کنند نیز توجه دارد. (scimagojr.com)

برای مثال، اگر در SCImago ژورنال Expert Systems with Applications را جستجو کنید، صفحه ژورنال اطلاعاتی مانند حوزه‌های موضوعی، ناشر، SJR، H-Index و Quartile را نمایش می‌دهد. در صفحه این ژورنال، برای نمونه SJR 2025 برابر 1.939 و Quartile برابر Q1 نمایش داده شده است.

بنابراین اگر از SCImago برای بررسی ژورنال استفاده می‌کنید، بهتر است عبارت دقیق‌تری به کار ببرید:

این ژورنال در SCImago و در دسته موضوعی مربوطه Q1 است.

نه اینکه صرفاً بگوییم:

«این ژورنال Q1 است.»

چرا یک ژورنال ممکن است Q متفاوتی داشته باشد؟

یک ژورنال ممکن است در چند Subject Area یا Subject Category قرار داشته باشد. در این حالت، جایگاه آن در هر حوزه می‌تواند متفاوت باشد و در نتیجه Quartile متفاوتی داشته باشد.

برای مثال، در صفحه SCImago مربوط به Expert Systems with Applications چند حوزه و دسته موضوعی مانند:

• Computer Science ← Artificial Intelligence
• Computer Science ← Computer Science Applications
• Engineering ← Engineering (miscellaneous)

نمایش داده می‌شود.

بنابراین ممکن است رتبه ژورنال در این دسته‌ها یکسان نباشد.

از طرف دیگر، رتبه یک ژورنال می‌تواند در سال‌های مختلف نیز تغییر کند.

SCImago در صفحه ژورنال‌ها امکان مشاهده سابقه Quartile را در سال‌های مختلف و در دسته‌های موضوعی متفاوت فراهم می‌کند. در نتیجه ممکن است یک ژورنال در یک دسته موضوعی Q1 باشد اما در دسته دیگری Q2 یا Q3 باشد، یا Quartile آن در طول زمان تغییر کند.

این تصویر یک نکته مهم را به‌خوبی نشان می‌دهد:

آیا Q1 در Scopus با Q1 در Web of Science یکی است؟

خیر، لزوماً.

Quartile در پایگاه‌های مختلف می‌تواند بر اساس شاخص‌ها و روش‌های متفاوتی تعیین شود.

در Scopus، Quartile با CiteScore Percentile و جایگاه منبع در Subject Area ارتباط دارد. (elsevier.support)

در Journal Citation Reports (JCR) متعلق به Clarivate، رتبه‌بندی ژورنال‌ها در دسته‌های موضوعی Web of Science انجام می‌شود و شاخص‌هایی مانند Journal Impact Factor (JIF) در رتبه‌بندی نقش دارند. JCR همچنین Rank و Percentile ژورنال را در Category نمایش می‌دهد. (clarivate.com)

بنابراین ممکن است یک ژورنال:

Scopus ← Q1
JCR ← Q2

باشد.

این الزاماً به معنی اشتباه بودن یکی از آنها نیست؛ بلکه نشان‌دهنده تفاوت نظام‌های رتبه‌بندی است.

از سال ۲۰۲۴ نیز JCR برای بسیاری از دسته‌های علمی و اجتماعی، رتبه‌بندی‌های یکپارچه‌تری را در سطح Category ارائه کرده است؛ بنابراین هنگام مقایسه اطلاعات قدیمی و جدید باید به سال داده‌ها نیز توجه داشت. (clarivate.com)

آیا Q1 بودن یک ژورنال دائمی است؟

خیر.

رتبه یک ژورنال می‌تواند در طول زمان تغییر کند.

عملکرد استنادی خود ژورنال، تغییر جایگاه سایر مجلات، تغییر دسته‌بندی موضوعی و تغییر داده‌های مورد استفاده در رتبه‌بندی می‌توانند باعث تغییر Quartile شوند.

بنابراین اگر یک ژورنال در سال گذشته Q1 بوده است، نباید بدون بررسی اطلاعات جدید فرض کنیم که همچنان Q1 است.

به همین دلیل هنگام انتخاب ژورنال برای ارسال مقاله، سال رتبه‌بندی را حتماً بررسی کنید.

این موضوع در JCR نیز اهمیت دارد؛ خود Clarivate، JCR را گزارشی سالانه از وضعیت ژورنال‌ها در یک مقطع مشخص معرفی می‌کند و اطلاعات آن را با داده‌های جاری Web of Science یکسان نمی‌داند. (clarivate.com)

تفاوت Q1 با Impact Factor و CiteScore چیست؟

یکی از اشتباهات رایج، یکی دانستن Q1، Impact Factor و CiteScore است.

این سه مفهوم نقش یکسانی ندارند:

برای مثال، یک ژورنال ممکن است CiteScore مشخصی داشته باشد و بر اساس جایگاه خود در یک Subject Area در Q1 قرار بگیرد.

بنابراین:

تفسیر این اعداد نیز باید همیشه در کنار سال و حوزه موضوعی انجام شود.

آیا Q1 بودن یعنی مقاله حتماً کیفیت بالایی دارد؟

خیر.

Q1 بودن یک ژورنال درباره جایگاه خود ژورنال در یک نظام رتبه‌بندی اطلاعات می‌دهد، نه درباره کیفیت تک‌تک مقالات آن.

ممکن است یک مقاله بسیار قوی در ژورنال Q2 منتشر شود و در مقابل، یک مقاله ضعیف‌تر نیز در ژورنال Q1 منتشر شود.

بنابراین:

رتبه ژورنال با کیفیت قطعی مقاله یکسان نیست.

برای ارزیابی مقاله باید خود پژوهش، روش تحقیق، داده‌ها، تحلیل، نوآوری و کیفیت علمی آن بررسی شود.

آیا همیشه باید ژورنال Q1 را انتخاب کنیم؟

خیر.

Q1 بودن می‌تواند یک معیار مهم باشد، اما بهترین ژورنال برای مقاله شما الزاماً ژورنالی نیست که فقط بالاترین Q را داشته باشد.

برای انتخاب ژورنال، بهتر است ابتدا بررسی کنید:

• آیا موضوع مقاله با Scope ژورنال هماهنگ است؟
• آیا ژورنال در پایگاه موردنظر شما نمایه شده است؟
• وضعیت فعلی آن چگونه است؟
• Quartile مربوط به چه سال و چه Subject Area است؟
• زمان داوری و انتشار چگونه است؟
• هزینه انتشار چقدر است؟
• سیاست Open Access آن چیست؟

در بسیاری از موارد، یک ژورنال Q2 که دقیقاً در حوزه مقاله شما فعالیت می‌کند می‌تواند گزینه مناسب‌تری از یک Q1 نامرتبط باشد.

بنابراین:

هنگام بررسی Q یک ژورنال چه چیزهایی را چک کنیم؟

قبل از اینکه در رزومه، مقاله یا فرم دانشگاهی بنویسید «این ژورنال Q1 است»، این موارد را بررسی کنید:

1. پایگاه رتبه‌بندی: Scopus، SCImago یا JCR؟
2. سال: رتبه مربوط به چه سالی است؟
3. حوزه موضوعی: ژورنال در کدام Subject Area یا Category رتبه‌بندی شده است؟
4. شاخص مورد استفاده: مثلاً CiteScore در Scopus یا SJR در SCImago.
5. Rank و Percentile: جایگاه ژورنال در میان مجلات همان حوزه چیست؟
6. وضعیت فعلی ژورنال: به‌خصوص برای Scopus، فقط به ادعای «Indexed in Scopus» در سایت ژورنال اکتفا نکنید.

آیا می‌توان Q ژورنال‌ها را هنگام جستجوی مقاله سریع‌تر پیدا کرد؟

بله. علاوه بر بررسی مستقیم پایگاه‌هایی مانند Scopus و SCImago، برخی ابزارها و افزونه‌های مرورگر می‌توانند اطلاعات پژوهشی را هنگام جستجو سریع‌تر در اختیار پژوهشگر قرار دهند.

به‌خصوص هنگام استفاده از Google Scholar، افزونه‌های مختلفی برای مدیریت، شناسایی و بررسی منابع علمی وجود دارند که می‌توانند بخشی از این فرایند را ساده‌تر کنند.

برای آشنایی با امکانات Google Scholar می‌توانید راهنمای زیر را در رهیارا مطالعه کنید:

همچنین در مقاله زیر، مجموعه‌ای از افزونه‌های کاربردی Chrome برای پژوهشگران معرفی شده است:

این ابزارها را باید کمک‌کننده در نظر گرفت؛ برای تصمیم نهایی درباره رتبه و وضعیت یک ژورنال، بهتر است اطلاعات از منبع اصلی بررسی شود.

جمع‌بندی

Q3، Q2، Q1 و Q4 چهار چارک برای بیان جایگاه نسبی مجلات علمی در یک حوزه موضوعی هستند. به‌طور کلی Q1 بالاترین چارک و Q4 پایین‌ترین چارک است.

اما عبارت «این ژورنال Q1 است» به‌تنهایی اطلاعات کاملی نمی‌دهد. برای تفسیر درست باید بدانیم:

در Scopus، Quartile با CiteScore Percentile و جایگاه ژورنال در Subject Area ارتباط دارد؛ در SCImago، رتبه‌بندی بر اساس SJR انجام می‌شود و JCR نیز نظام رتبه‌بندی و شاخص‌های خاص خود را دارد.

از طرفی، Q1 بودن یک ژورنال تضمین‌کننده کیفیت تک‌تک مقالات آن نیست و نباید تنها معیار انتخاب مجله باشد.

بنابراین هنگام انتخاب ژورنال، Quartile را در کنار تناسب موضوع مقاله، اعتبار ژورنال، وضعیت نمایه‌سازی و سایر شاخص‌های مرتبط بررسی کنید.

در نهایت، یک سؤال ساده می‌تواند جلوی بسیاری از اشتباهات را بگیرد:

«این ژورنال Q1، در کدام پایگاه، در چه سالی و در کدام حوزه موضوعی است؟»

اگر پاسخ این سؤال را بدانید، برداشت دقیق‌تری از رتبه ژورنال خواهید داشت.

منابع و ابزارهای رسمی

• Scopus Sources — بررسی منابع و رتبه‌بندی‌های مرتبط در Scopus
• Scopus Metrics — اطلاعات رسمی شاخص‌های Scopus
• SCImago Journal & Country Rank — بررسی SJR و Quartile مجلات
• Journal Citation Reports — بررسی شاخص‌ها و رتبه‌بندی ژورنال‌ها در JCR
• Clarivate – Journal Citation Reports 2026 — اطلاعات مربوط به آخرین انتشار JCR